Vô cơ hay hữu cơ: Hiểu đúng để bón đúng, cho đất khỏe – cây khỏe – nông dân vui

Nhu cầu dinh dưỡng của cây trồng và câu chuyện sử dụng phân bón – đặc biệt là mối quan hệ giữa phân vô cơ và phân hữu cơ – đang trở thành một chủ đề gây tranh luận trong xã hội hiện nay. Dưới góc độ khoa học về dinh dưỡng cây trồng, có thể thấy bản chất nhu cầu của thực vật đối với phân bón không phụ thuộc vào việc nguồn dinh dưỡng đó là hữu cơ hay vô cơ.

1. Cây – rau – củ - quả thực sự cần gì?

Cây là sinh vật tự dưỡng, có khả năng quang hợp để tổng hợp chất hữu cơ từ khí CO₂ trong không khí và nước trong đất. Các nguyên tố như nitơ (N), phốt pho (P), kali (K), và một số nguyên tố trung vi lượng khác ( Ca, S, Mg, Si, B, Fe ...) là những mắt xích không thể thiếu trong cấu trúc và hoạt động của cơ thể thực vật.

Trong đó, N, P, K là ba nguyên tố cây trồng cần với khối lượng lớn nhất, giữ vai trò then chốt cho cây trồng. Thiếu một trong ba, cây không thể sinh trưởng, phát triển bình thường, cho dù các yếu tố khác đều ở mức đầy đủ.

2. Vai trò của đạm, lân, kali – nói cho dễ hiểu:

* Đạm (N): giống như “thịt, cá” cho cây. Có ĐẠM (N) thì cây tốt thân, tốt lá, xanh mướt, có sức để làm việc. Thiếu đạm thì lá vàng, cây thấp bé – còi cọc, đạm giúp cây lớn nhanh, nhiều lá, thân cành phát triển; thiếu đạm cây vàng lá, còi cọc.

* Lân (P): giống như “thuốc bổ cho bộ rễ”. LÂN (P) là thành phần cấu tạo nên ATP, ADP   trụ cột năng lượng cho mọi phản ứng sinh-hóa quan trọng nhất, có Lân thì rễ ra nhiều, bám chắc, hút được nhiều nước, nhiều chất, hỗ trợ ra hoa, đậu quả, chắc hạt.

* Kali (K): như “thuốc bổ xương khớp và sức đề kháng”. Có Kali (K) cây cứng cáp, ít đổ ngã, chịu hạn, chịu rét, trái thì chắc, ngọt, để được lâu, ít đổ ngã, chống hạn, chống rét, hạn chế sâu bệnh, làm hạt chắc quả.

Từ yêu cầu rất cụ thể và lớn về N, P, K như vậy, con người đã phát minh và tìm ra nguồn bổ sung N- P- K từ phân bón vô cơ và nhanh chóng trở thành công cụ không thể thiếu trong nông nghiệp hiện đại.

3. Cây trồng lấy N-P-K từ đâu?

Cây không ăn trực tiếp hạt phân mà hút N, P, K ở dạng ion hòa tan trong đất. Bộ rễ và phần lá của cây trồng lấy N-P-K từ 03 nguồn:

(1) Lấy từ trong đất trồng tự nhiên theo đặc tính thổ nhưỡng, khí hậu từng vùng miền.

(2) Lấy từ vi sinh vật, vi khuẩn tự do trong đất, lấy từ xác động, thực vật phân hủy ... một phần nhỏ cây lấy N gián tiếp từ trong không khí (qua một số loại vi khuẩn cố định đạm - chúng biến N2 thành dạng cây hấp thụ được).

(3) Lấy từ nguồn bổ sung các loại phân bón vô cơ, phân bón hữu cơ.

Điều đáng lưu ý là rễ cây chỉ hấp thu dinh dưỡng ở dạng ion khoáng hòa tan trong dung dịch đất, ví dụ như NO3-, NH4+, H2PO4-, (HPO4)2-, K+… Cây không “ăn” trực tiếp phân chuồng, rác hữu cơ hay hạt phân hóa học, mà chỉ hấp thu những dạng muối khoáng đã được hòa tan và chuyển hóa thích hợp 

Nói cách khác, dù ta bón phân hữu cơ hay vô cơ, thì cuối cùng dinh dưỡng mà cây sử dụng vẫn là các ion khoáng giống nhau. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở tốc độ và mức độ cây có thể hấp thu. Đây chính là cơ sở khoa học để đánh giá công bằng vai trò của hai nhóm phân bón. Xét về tốc độ và khả năng hấp thu, thì rõ ràng đây là ưu thế đặc biệt của phân bón vô vơ mà phân bón hữu cơ không thể có được

So với phân hữu cơ, phân vô cơ có một số lợi thế nổi bật:

Cung cấp dinh dưỡng nhanh và chính xác: Dinh dưỡng trong phân vô cơ ở dạng muối khoáng tan, nên sau khi bón và gặp ẩm, N, P, K sẵn sàng cho rễ hấp thu

Đáp ứng yêu cầu năng suất cao của nông nghiệp hiện đại: Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng trên hầu hết đất trồng, phân vô cơ là nguồn cung cấp phần lớn N-P-K cho năng suất, trong khi phân hữu cơ đóng vai trò hỗ trợ, cải tạo đất.

4. Cân đối hữu cơ – vô cơ, tránh cực đoan:

Nếu lạm dụng hoặc bón không cân đối, phân vô cơ có thể gây chua đất, rửa trôi, ô nhiễm nguồn nước, nhưng đó là vấn đề ở kỹ thuật và liều lượng chứ không phải bản chất “xấu” của phân vô cơ. Cân đối vô cơ – hữu cơ và áp dụng các biện pháp kỹ thuật (bón đúng loại, đúng lúc, đúng lượng, đúng cách) sẽ phát huy ưu điểm của phân vô cơ mà hạn chế được tác dụng phụ.

Với điều kiện sản xuất hiện nay, một nền nông nghiệp bền vững thường dựa trên các trụ cột:

(1) Đảm bảo cung cấp đủ và cân đối N, P, K bằng phân vô cơ được quản lý tốt, kết hợp các biện pháp canh tác tiết kiệm phân, giảm thất thoát.

(2) Sử dụng hợp lý phân hữu cơ, phụ phẩm nông nghiệp xử lý đúng kỹ thuật để cải tạo đất, tăng mùn, đa dạng sinh học, giảm áp lực môi trường.

(3) Ứng dụng công nghệ (bón phân theo kết quả phân tích đất, công nghệ chậm tan, bón qua hệ thống tưới…) để vừa nâng năng suất vừa giảm rủi ro ô nhiễm.

Như vậy, vai trò “quyết định” về mặt năng suất, cung cấp dinh dưỡng kịp thời, đúng với các giai đoạn sinh trưởng cho cây trồng vẫn thuộc về phân vô cơ, trong khi phân hữu cơ chỉ giữ vai trò quan trọng trong chiến lược nông nghiệp bền vững, tiết kiệm tài nguyên. 

Thực tế ở một số quốc gia (điển hình là Srilanka) đã cho thấy hậu quả của việc áp dụng cực đoan chính sách “hữu cơ hóa” nông nghiệp trong thời gian ngắn, cắt giảm mạnh hoặc cấm sử dụng phân vô cơ khi hệ thống sản xuất chưa sẵn sàng. Việc năng suất giảm sâu, thiếu hụt sản lượng, tác động tiêu cực đến an ninh lương thực và kinh tế là những bài học đắt giá. Điều đó khẳng định rằng: phân hữu cơ quan trọng, nhưng không thể thay thế phân vô cơ trong bối cảnh nông nghiệp hiện đại, cần vừa đảm bảo sản lượng, vừa hướng tới bền vững.

Từ những phân tích trên, có thể thấy con đường hợp lý cho một nền nông nghiệp bền vững không phải là “chọn bên” hữu cơ hay vô cơ, mà là biết kết hợp, cân đối cả hai. Phân hữu cơ nên được coi là nền tảng để xây dựng sức khỏe đất: tăng hàm lượng mùn, cải thiện cấu trúc, nuôi dưỡng hệ vi sinh vật có lợi, giảm xói mòn và ô nhiễm. Trên nền đất khỏe đó, phân vô cơ sẽ phát huy hiệu quả tối đa, cung cấp nhanh, đủ và cân đối N, P, K theo nhu cầu và từng giai đoạn sinh trưởng của cây. Nhiều nghiên cứu thực tiễn đã gợi mở rằng việc kết hợp chặt chẽ hai nguồn phân này, với tỷ lệ thích hợp tùy loại cây, loại đất và điều kiện canh tác, sẽ cho hiệu quả kinh tế cao đồng thời duy trì được độ phì lâu dài.

Thay vì cực đoan hóa tranh luận “hữu cơ – vô cơ”, điều mà người làm nông nghiệp hiện đại cần hướng tới là hiểu đúng bản chất nhu cầu dinh dưỡng của cây, nắm vững vai trò của N, P, K và các nguyên tố khác, đồng thời áp dụng một chế độ bón phân tổng hợp, hợp lý, thích ứng với điều kiện cụ thể của từng địa phương, từng hệ thống cây trồng. Những quyết định dựa trên khoa học như vậy mới có thể đảm bảo cả ba mục tiêu: năng suất, chất lượng và bền vững lâu dài.

                                                 Võ Văn Ước- Vũ Mạnh Hưng

                                                                                 Văn phòng Đại điện Miền Nam

                                                                Công ty cổ phần DAP – Vinachem